مجاز؛ فراتر رفتن واژه از معنای اصلی
آشنایی با معنای حقیقی و مجازی، رابطه میان دو معنا و نقش قرینه در تشخیص مجاز
چکیده: مجاز یکی از شیوه‌های مهم بیان در زبان و ادبیات فارسی است. در مجاز، یک واژه به جای معنای اصلی خود، در معنایی دیگر به کار می‌رود؛ اما میان معنای اصلی و معنای مورد نظر گوینده رابطه‌ای وجود دارد. همچنین معمولاً نشانه‌ای در جمله به ما کمک می‌کند که بفهمیم معنای حقیقی واژه مورد نظر نیست. شناخت مجاز سبب می‌شود شعرها و نوشته‌های ادبی را دقیق‌تر بفهمیم و تفاوت میان معنای حقیقی، معنای مجازی و آرایه‌هایی مانند استعاره را بهتر تشخیص دهیم.
معنای حقیقی، رابطه و قرینه
برای شناخت مجاز، ابتدا باید معنای حقیقی را بشناسیم. معنای حقیقی همان معنای اصلی و معمول واژه است. برای نمونه، وقتی می‌گوییم «دانش‌آموز کتاب را در دست گرفت»، واژه «دست» به همان عضو بدن اشاره دارد و در معنای حقیقی خود به کار رفته است. اما گاهی واژه از معنای اصلی فاصله می‌گیرد و معنای دیگری را می‌رساند. در این حالت، اگر میان دو معنا رابطه‌ای غیر از شباهت وجود داشته باشد و نشانه‌ای نیز مانع برداشت معنای حقیقی شود، با مجاز روبه‌رو هستیم.
برای مثال، در جمله «ایران در مسابقه پیروز شد»، مقصود این نیست که سرزمین ایران به میدان مسابقه رفته است؛ منظور ورزشکاران یا نمایندگان ایران هستند. میان «ایران» و «نمایندگان ایران» رابطه وجود دارد؛ زیرا آنان به این کشور وابسته‌اند. ساختار جمله نیز نشان می‌دهد که معنای حقیقی «ایران» مورد نظر نیست.
نکته: در مجاز، تنها غیرحقیقی بودن معنا کافی نیست. باید میان معنای حقیقی و معنای مورد نظر رابطه‌ای قابل فهم وجود داشته باشد. این رابطه می‌تواند مانند رابطه مکان و افراد حاضر در آن، جزء و کل، ظرف و مظروف یا سبب و نتیجه باشد.
| نمونه | نوع کاربرد | توضیح |
|---|---|---|
| دانش‌آموز دستش را شست. | حقیقی | دست همان عضو بدن است. |
| ایران در مسابقه پیروز شد. | مجازی | ایران به جای نمایندگان یا ورزشکاران ایران آمده است. |
| کلاس به سخنان معلم گوش داد. | مجازی | کلاس به جای دانش‌آموزان حاضر در کلاس به کار رفته است. |
مجاز چه نقشی در زبان دارد؟
مجاز فقط آرایه‌ای برای زیباتر کردن شعر نیست؛ در گفت‌وگوهای روزمره نیز فراوان از آن استفاده می‌کنیم. ممکن است دانش‌آموزی بگوید «همه کلاس خندید». روشن است که دیوار، پنجره و نیمکت نخندیده‌اند؛ «کلاس» به جای افراد حاضر در آن آمده است. چنین کاربردی جمله را کوتاه‌تر، روان‌تر و گاهی اثرگذارتر می‌کند.
در متن ادبی، مجاز به نویسنده یا شاعر امکان می‌دهد مفهومی گسترده را با یک واژه بیان کند. اگر در متنی گفته شود «شهر به استقبال قهرمانان رفت»، معمولاً منظور ساختمان‌ها و خیابان‌ها نیست، بلکه مردم شهر مورد نظرند. خواننده با توجه به رابطه میان مکان و ساکنان آن و نیز معنای کلی جمله، مقصود را درمی‌یابد.
برای تشخیص مجاز بهتر است سه مرحله را در ذهن طی کنیم: نخست ببینیم معنای اصلی واژه در جمله پذیرفتنی است یا نه؛ سپس معنای مورد نظر را پیدا کنیم؛ و در پایان رابطه میان معنای اصلی و معنای جدید را بررسی کنیم. مثلاً در «کلاس به سخنان معلم گوش داد»، کلاس در معنای حقیقی یک مکان است و مکان توانایی شنیدن ندارد. پس منظور دانش‌آموزان کلاس است و میان این دو نیز رابطه مکان و افراد حاضر در آن وجود دارد.
راه تشخیص: از خود بپرسید «آیا معنای اصلی این واژه در جمله ممکن و مورد نظر است؟ اگر نه، منظور چیست و چه رابطه‌ای میان این دو معنا وجود دارد؟» پاسخ به این پرسش‌ها معمولاً مسیر تشخیص مجاز را روشن می‌کند.
مرزهای ظریف و اشتباهات رایج
آیا هر واژه‌ای که معنای غیرحقیقی داشته باشد، مجاز است؟
خیر. باید نوع رابطه را نیز بررسی کرد. اگر رابطه معنای اصلی و معنای تازه بر پایه شباهت باشد، ممکن است با استعاره روبه‌رو باشیم. در مجاز، رابطه معمولاً چیزی غیر از شباهت است.
چرا «کلاس خندید» را حقیقی در نظر نمی‌گیریم؟
زیرا کلاس به معنای مکان و فضای آموزشی توانایی خندیدن ندارد. همین ناسازگاری به ما نشان می‌دهد که منظور افراد حاضر در کلاس هستند و واژه «کلاس» مجازی به کار رفته است.
آیا یک واژه همیشه حقیقی یا همیشه مجازی است؟
خیر. نوع کاربرد به جمله وابسته است. «مدرسه بزرگ است» می‌تواند درباره ساختمان مدرسه باشد و معنای حقیقی داشته باشد؛ اما در «مدرسه از برگزیدگان تقدیر کرد»، مدرسه می‌تواند به جای مسئولان آن به کار رفته باشد.
قرینه چه کمکی به تشخیص مجاز می‌کند؟
قرینه نشانه‌ای است که نشان می‌دهد معنای حقیقی واژه مورد نظر نیست. برای نمونه، در «شهر به استقبال رفت»، عبارت «به استقبال رفت» کمک می‌کند بفهمیم منظور مردم شهر هستند، نه ساختمان‌ها و خیابان‌ها.
مجاز زمانی شکل می‌گیرد که واژه از معنای اصلی خود فاصله بگیرد و با تکیه بر رابطه‌ای قابل تشخیص، معنای دیگری را برساند. توجه به معنای حقیقی، معنای مورد نظر، رابطه میان دو معنا و قرینه راه مناسبی برای تشخیص آن است. دانش‌آموزی که این چهار نکته را هم‌زمان بررسی کند، نه‌تنها مجاز را در شعر و نثر آسان‌تر می‌یابد، بلکه مفهوم جمله‌های ادبی را نیز دقیق‌تر درک می‌کند.
